सोन्याच्या दागिन्यांत चिनी रेनियम पावडरची भेसळ? २२ कॅरेटचा हॉलमार्क, मात्र प्रत्यक्ष शुद्धता जवळपास २० कॅरेट! हॉलमार्किंग व्यवस्थेवरही प्रश्नचिन्ह?
मुंबई, मंडे टु मंडे न्युज ||सोन्याचे दागिने खरेदी करणाऱ्या ग्राहकांसाठी चिंताजनक माहिती समोर आली आहे. सोन्याचे वजन वाढवण्यासाठी त्यामध्ये रेनियम (Rhenium) या अत्यंत जड धातूच्या पावडरची भेसळ केली जात असल्याचा दावा एका तपासणीत करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे, अशा प्रकारे तयार केलेल्या दागिन्याची तपासणी करताना तो २२ कॅरेट असल्याचे प्रमाणित झाले; मात्र प्रत्यक्षात त्यामध्ये सोन्याचे प्रमाण केवळ ८१.७३ टक्के म्हणजेच जवळपास २० कॅरेट असल्याचे आढळल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे सोन्याच्या शुद्धतेबाबत ग्राहकांमध्ये संभ्रम निर्माण झाला आहे.

नेमकी कशी केली जाते रेनियमची भेसळ?
समोर आलेल्या वृत्तानुसार, चीनमधील शेनझेन येथील एका एजंटने रेनियम पावडर तयार करून तिचा वापर सोन्यात भेसळ करण्यासाठी होत असल्याचा दावा केला. भारतातील काही शहरांमध्ये या पावडरचे विक्रेते असल्याचेही सांगण्यात आले. सोन्यामध्ये २५ टक्क्यांपर्यंत ही पावडर मिसळली तरी नेहमीच्या तपासणीत भेसळ लक्षात येणार नाही, असा दावा संबंधित एजंटने केल्याचे वृत्तात नमूद आहे.
या दाव्याची पडताळणी करण्यासाठी मुंबईतील विक्रेत्यामार्फत एक ग्रॅम रेनियम पावडर मिळवण्यात आली. त्यानंतर जोधपूरमधील एका सराफाच्या मदतीने प्रयोग करण्यात आला. यामध्ये ७.८३ ग्रॅम २४ कॅरेट सोन्यात एक ग्रॅम रेनियम पावडर मिसळण्यात आली. त्यामुळे मिश्रणाचे एकूण वजन ८.८३ ग्रॅम झाले. मात्र, तपासणीदरम्यान हे मिश्रण २४ कॅरेट सोने असल्याचे दाखवण्यात आल्याचा दावा करण्यात आला.
पुढे या मिश्रणात दुसरा धातू मिसळून २२ कॅरेटचा दागिना तयार करण्यात आला. या दागिन्याला हॉलमार्किंग केंद्रातून २२ कॅरेटचे प्रमाणपत्र मिळाल्याचे सांगण्यात आले. मात्र, प्रत्यक्ष सोन्याचे प्रमाण ८१.७३ टक्के असल्याचे तपासणीत उघड झाल्याचा दावा आहे. हा प्रयोग एका विशिष्ट नमुन्यावर करण्यात आला असून, सर्व हॉलमार्किंग केंद्रांमध्ये अशाच प्रकारे त्रुटी आहेत, असा निष्कर्ष यातून काढता येणार नाही.

रुथेनियम, इरिडियम आणि ऑस्मियमचाही संशय
रेनियमशिवाय रुथेनियम, इरिडियम आणि ऑस्मियम यांसारख्या जड धातूंचा वापरही सोन्यात भेसळ करण्यासाठी होत असल्याची चिंता मध्य प्रदेशातील इंदूर सराफा बाजारातील काही व्यापाऱ्यांनी व्यक्त केल्याचे वृत्त आहे. या धातूंचे वजन तुलनेने जास्त असल्याने सोन्याचे एकूण वजन वाढवण्यासाठी त्यांचा वापर केला जात असल्याचा संशय व्यक्त केला जात आहे.
महाराष्ट्र आणि पश्चिम बंगालमार्गे ‘गोल्ड पावडर’ बाजारात येत असल्याचीही चर्चा आहे. मात्र, या पावडरचे उत्पादन चीनमध्येच होत असल्याचे अद्याप स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेले नाही.

हॉलमार्किंग व्यवस्थेवरही प्रश्नचिन्ह
सोन्याच्या शुद्धतेची खात्री देणाऱ्या हॉलमार्किंग व्यवस्थेच्या कार्यपद्धतीवरही या प्रकरणामुळे प्रश्न उपस्थित होत आहेत.
नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकांच्या (CAG) मसुदा अहवालानुसार, २०२४-२५ या आर्थिक वर्षात देशातील २८ हजार ८६५ नोंदणीकृत सराफांपैकी केवळ ५ हजार ४४४ सराफांची तपासणी करण्यात आली. म्हणजेच सुमारे ८१ टक्के सराफांची तपासणी झालेली नव्हती.
याशिवाय, हॉलमार्किंग केंद्रांच्या तपासणीचे उद्दिष्ट भारतीय मानक ब्युरोला (BIS) ४३.७ टक्क्यांनी पूर्ण करता आले नाही. कर्मचाऱ्यांची कमतरता आणि दुर्गम भागांत नमुने गोळा करताना येणाऱ्या अडचणी ही कारणे BIS कडून देण्यात आली. मात्र, CAG ने हे स्पष्टीकरण मान्य केले नसल्याचे वृत्त आहे. विशेष म्हणजे, हा अहवाल अद्याप मसुदा स्वरूपात आहे.

ग्राहकांनी सोन्याची शुद्धता कशी ओळखावी?
सोन्याचे दागिने खरेदी करताना ग्राहकांनी काही महत्त्वाच्या बाबींकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.
- दागिन्यावर BIS चा लोगो, शुद्धतेची नोंद आणि सहा अंकी HUID क्रमांक असल्याची खात्री करा.
- BIS Care ॲपमधील ‘Verify HUID’ सुविधेद्वारे दागिन्याची माहिती तपासा.
- दागिने खरेदी करताना पक्के बिल घ्या. त्यामध्ये वजन, कॅरेट आणि शुद्धतेचा तपशील असावा.
- शंका असल्यास BIS मान्यताप्राप्त तपासणी केंद्रात दागिन्याची चाचणी करून घ्या.
- केवळ XRF तपासणीवर अवलंबून राहू नका. कारण या पद्धतीत प्रामुख्याने दागिन्याच्या पृष्ठभागावरील धातूंचे प्रमाण तपासले जाते. अधिक अचूक निष्कर्षासाठी फायर असे (Fire Assay) चाचणी उपयुक्त ठरते.

शुद्धतेत कमतरता आढळल्यास ग्राहकांना भरपाईचा अधिकार
BIS च्या नियमानुसार, हॉलमार्क असलेल्या दागिन्याची प्रत्यक्ष शुद्धता प्रमाणित शुद्धतेपेक्षा कमी आढळल्यास ग्राहकाला नियमानुसार शुद्धतेतील कमतरतेच्या किमतीच्या दुप्पट भरपाईसह तपासणी शुल्क मिळण्याचा अधिकार आहे.

त्यामुळे ग्राहकांनी केवळ दागिन्यावरील हॉलमार्क पाहून समाधान न मानता HUID क्रमांकाची पडताळणी करणे आणि खरेदीचे बिल सुरक्षित ठेवणे गरजेचे आहे.
दरम्यान, बाजारात आज सोन्याचा भाव प्रति १० ग्रॅम १ लाख २४ हजार रुपये, तर चांदीचा भाव प्रति किलो १ लाख ६० हजार रुपये या स्तरावर व्यवहार करत होता. अशा उच्च दराच्या काळात सोन्याच्या शुद्धतेबाबत निर्माण झालेली ही चिंता ग्राहकांसाठी अधिक महत्त्वाची ठरत आहे.



